Blog
Model durursa o işi elle kim yapabilir?
Kısaca: Bir işi modele devrettiğinizde iş görünmez olur, beceri de onunla birlikte erir. Önce hangi işin erozyonu pahalıya mal olur onu ayırın, kontrol edenlerin gözünü düzenli sınayın, iki saatlik bir tatbikatla gerçekten elle yapılabiliyor mu görün ve elle yapma notunu sistem çalışırken yazdırın.
Bir işi yapay zekaya devrettiniz. Altı ay sorunsuz çalıştı. Rakamlar iyi, şikayet yok, kimse o işi konuşmuyor.
Bir sabah sistem cevap vermiyor. Odaya bakıyorsunuz. O işi altı ay önce elle yapan üç kişiden biri ayrıldı, biri başka ekibe geçti, kalan kişi en son şubatta yapmış. Kural değişti mi hatırlamıyor.
Kimse bir hata yapmadı. Siz işi devrettiniz, beceri de işle birlikte gitti.
İşi devrettiniz, beceriyi de devrettiniz
Bir iş insanda kaldığı sürece o işi yapma becerisi kendiliğinden tazelenir. Her hafta yapılan iş, her hafta hatırlanır. Devrettiğiniz anda bu tazelenme durur.
Durması tek başına sorun değil. Sorun, durduğunun hiçbir yerde görünmemesi. Beceri bir varlık değil, bir alışkanlık; envanterde satırı yok, amortisman tablosunda yeri yok. Azaldığını kimse ölçmez çünkü ölçülen tek şey çıktıdır, çıktı da sistem çalıştığı sürece iyidir.
Bu yüzden erozyon her zaman aynı anda fark edilir: sistemin durduğu gün. O gün yapılacak ölçüm artık geç bir ölçümdür.
Devretme kararını verirken kimse bunu hesaba katmaz, çünkü karar anında elinizde iki rakam vardır: işin bugünkü maliyeti ve sistemin maliyeti. Becerinin iki yıl içinde eriyeceği hiçbir hesapta görünmez. Oysa bu, kiralanan bir makinenin sözleşmesinde kaç gün servis garantisi olduğuna bakmamakla aynı şey.
Erozyon üç yerde birden olur
Yapma becerisi. En görünür olanı. İşi elle yapabilen insan sayısı azalır, kalanların eli yavaşlar.
Kontrol etme becerisi. Daha sinsi. Çıktıya bakıp yanlış olduğunu anlamak, işi yapabilmekten farklı bir beceridir ve daha hızlı körelir. Yapmayı aylarca yapmayan biri yavaş da olsa yapar; bakıp yanlışı görme refleksi ise haftalar içinde gider. Onay kutusu tıklanmaya devam eder.
Gerekçe bilgisi. En pahalısı. Bir kuralın neden öyle olduğu, hangi istisnanın neden konduğu genellikle hiçbir yerde yazmaz. İşi yapan insan bilirdi. İş devredildiğinde bu bilgi kimseye aktarılmadan buharlaşır. İki yıl sonra kuralı değiştirmeniz gerektiğinde neyi bozduğunuzu kimse söyleyemez.
Üçü farklı hızlarda erir ve farklı şeylerle tazelenir. Tek bir eğitimle üçünü birden tutamazsınız.
Pratikte en çok ihmal edilen gerekçe bilgisi. Yapma becerisi için tatbikat, kontrol becerisi için sınama vardır; gerekçe için kimsenin yöntemi yoktur. Devretmeden önce o işi en uzun süredir yapan kişiye tek soru sorun: bu işte hangi kuralı neden koyduk. Cevabı yazın. Yazılmamış cevap, o kişi gittiğinde gider.
Önce hangi işin erozyonu pahalı, onu ayırın
Her iş için yedek beceri tutmak gerekmez. Devrettiğiniz işlerin çoğu durduğunda hiçbir şey olmaz, bir gün bekler. Ayırmanız gereken şey, durduğunda işin de duracağı yer.
Rol: Surekliligi degerlendiren bir operasyon yoneticisi gibi davran.
Yapay zekaya devredilen isler:
[is adi - ne yapiyor - hangi ekip - gunluk/haftalik hacim]
Her is icin elle yapilma gecmisi:
[kac kisi daha once elle yapiyordu, ne zamandan beri devrede]
Her is icin su dort soruyu ayri ayri cevapla:
1. Sistem bir hafta durursa bu is durur mu, yavaslar mi,
hic etkilenmez mi?
2. Elle yapmak icin gereken bilgi bir belgede mi, yoksa
sadece kisilerin kafasinda mi?
3. Elle yapabilecek kac kisi var, en son ne zaman yaptilar?
4. Elle yapmaya gecis ne kadar surer: saat mi, gun mu, hafta mi?
Cikti: isleri YUKSEK / ORTA / DUSUK erozyon riski diye ayir.
Siralamayi hacme gore degil, 1. ve 4. sorunun cevabina gore yap.
Emin olamadigin isleri ayri bir BILGI EKSIK basligi altina koy.Bu listeyi modelin tek başına doldurması mümkün değil; üçüncü sorunun cevabı sadece ekipte var. Modelin işi soruları sormak ve cevapları aynı tabloda toplamak. Çıkan tabloda yüksek riskli iş sayısı genellikle beklediğinizden azdır, ve genellikle hacmi en büyük iş o listede değildir.
Kontrol etme becerisi, yapma becerisinden önce gider
Çıktıyı onaylayan insan, aylardır tek bir hata görmediyse hata aramayı bırakır. Bu tembellik değil, istatistiktir: yüz doğru çıktıdan sonra yüz birinciye de doğru demek rasyonel bir davranıştır. Bunu kırmanın tek yolu, zaman zaman gerçekten hatalı bir çıktı göstermektir.
Asagida [is adi] icin uretilmis bir cikti var.
Cikti: [ciktiyi yapistir]
Girdi verisi: [ciktinin uretildigi veri ya da ozeti]
Bu ciktinin icine, ilk bakista fark edilmeyecek ama sonucu
degistirecek 3 hata yerlestir. Hatalari su turlerden sec:
yanlis ama makul gorunen bir rakam, dogru rakamla yanlis birim,
gecerli ama bu vakaya uymayan bir kural.
Iki surum uret:
1. Hatali surum - hatalar isaretlenmemis.
2. Cevap anahtari - her hata nerede, neden yanlis,
hangi kontrolle yakalanir.
Cevap anahtarini ayri ver, hatali surumde hicbir ipucu birakma.Ayda bir, onaylayan kişiye normal akış içinde bu sürümlerden birini verin. Yakalanan hata sayısı sizin tek göstergeniz. Sıfır çıkıyorsa sorun çıktılarda değil, bakan gözde.
Bunu kişiyi değerlendirmek için kullanmayın. Ölçtüğünüz şey bir insanın dikkati değil, kontrol adımının hala çalışıp çalışmadığı. Sonucu kişiye not olarak yazarsanız bir daha kimse dürüst davranmaz.
Yedek plan bir belge değil, bir tatbikattır
Çoğu kurumda bir süreklilik dosyası vardır ve kimse açmamıştır. Dosyanın işe yarayıp yaramadığını anlamanın tek yolu, bir kez kapatıp denemektir.
Rol: Is surekliligi tatbikati tasarlayan bir denetci gibi davran.
Is: [is adi ve ne yaptigi]
Devredilen sistem: [model/ajan/arac adi]
Haftalik hacim: [sayi]
Kabul edilebilir gecikme: [saat ya da gun]
Iki saatlik bir masa basi tatbikati tasarla. Senaryo: sistem
sabah 09:00'da cevap vermiyor, ne zaman donecegi belli degil.
Yaz:
- Ilk 30 dakikada kim neyi kontrol eder
- Elle yapmaya gecis kararini kim verir, hangi esikte
- Elle yapilacak isin oncelik sirasi, hangi is bekleyecek
- Tatbikat sirasinda olculecek tek sayi
Tatbikatin basarili sayilmasi icin gereken esigi de yaz.
Teknik duzeltme adimlari yazma, sadece is tarafini yaz.Tatbikatı yılda bir kez yapın ve gerçek bir günde yapın, sessiz bir cuma öğleden sonrasında değil. Tatbikattan çıkacak en değerli şey plan değil, planın hangi satırında tıkandığınız.
Çoğu tatbikat aynı yerde tıkanır: kararı kimin vereceği belli değildir. Sistem yavaşladığında herkes bir süre daha bekler, çünkü beklemek karar vermeyi gerektirmez. Eşiği bugünden yazarsanız o sabah tartışma olmaz. Eşik bir saat de olabilir, bir gün de; önemli olan sayının önceden konmuş olması.
Elle yapma notunu sistem çalışırken yazdırın
Bu notu sistem durduğunda yazmaya kalkmak geç kalmaktır. Model çalışırken yazdırmanın avantajı şu: modele kendi yaptığı işi anlattırabilirsiniz.
Rol: Isi hic bilmeyen birine devir notu yazan kisi gibi davran.
Is: [is adi]
Simdiki akis: [sistem ne yapiyor, hangi girdiyi aliyor, ne uretiyor]
Girdi kaynaklari: [tablolar, ekranlar, dosyalar]
Karar kurallari: [biliniyorsa]
Bu isi sistem olmadan elle yapmak icin tek sayfalik not yaz.
Bolumler: girdiyi nereden alirim / hangi sirayla bakarim /
hangi kurali uygularim / ciktiyi nereye yazarim /
hangi durumda kime sorarim.
Her adim tek cumle olsun. Arac adi degil, is adimi yaz.
Bilmedigin yerleri tahmin etme, DOGRULANACAK diye isaretle.Notun değeri DOGRULANACAK satırlarında. O satırlar, işin hiçbir yerde yazmayan kısmını gösterir. Onları doldurmak bir saatlik iştir ve ancak işi bilen biri sağken yapılabilir.
Tek sayfalık beceri notu
Erozyon takip edilmezse yeniden başlar. Takip için tablo gerekmez, her devredilen iş için beş satır yeter.
Asagidaki bilgilerden tek sayfalik BECERI NOTU yaz.
Is: [is adi]
Elle yapabilenler: [isim degil rol yaz - orn. saha planlama uzmani]
Her rol icin en son elle yapma tarihi: [...]
Tazeleme bicimi: [tatbikat / donemsel elle calisma / egitim]
Elle yapmanin kabul edilebilir suresi: [...]
Bolumler: is / su an kac rol yapabiliyor / tazeleme sikligi /
bir sonraki tatbikat tarihi / bu beceri kaybolursa ne olur.
Her bolum en fazla 3 satir. Oneri yazma, durum yaz.
Sonuna tek satir ekle: bu beceri icin alarm esigi nedir.Alarm eşiği en kıymetli satır. Elle yapabilen rol sayısı ikinin altına düştüğünde ya da en son yapma tarihi altı ayı geçtiğinde biri haberdar olmalı. Eşik yoksa not bir yıl sonra kendiliğinden eskir.
Sınırlar önemli. Modelin risk sınıflaması bir tahmindir; elle yapabilecek kişi sayısını ancak ekibin kendisi bilir. Hatalı sürüm sınaması kişi değerlendirmesi değildir, sonucu performans kaydına yazmayın. Modelin yazdığı elle yapma notu eksiktir, en az bir kez işi bilen biri okumadan kullanılmaz. Ve beceri tutmak her iş için doğru karar değil: bazı işlerde bir hafta beklemek, yedek beceri tutmanın maliyetinden ucuzdur. Bu kararı bilerek verin, kaza eseri değil.
Bu haftanın işi küçük. Yapay zekaya devrettiğiniz işlerden birini seçin, o işi elle yapabilecek kişi sayısını ve en son ne zaman yaptıklarını yazın. Çoğu kurumda bu iki satır ilk kez yazıldığında oda sessizleşiyor.
Devrettiğiniz iş sizin sorumluluğunuzdan çıkmaz, sadece görünmez olur.